Kısa cevap: Trafo arızası önceden konuşur. Termal kamera, yağ izolasyon testi, DGA (çözünmüş gaz analizi) ile arıza 6–12 ay öncesinden tespit edilebilir. Trafo değişimi 2–3 milyon TL'lik bir kalem olabilirken, periyodik bakım yıllık bunun onda biri tutmaz. Trafonun "patladıktan sonra" değil "patlamaya yakın olduğunda" bakımına önem vermek, doğrudan finansal karardır.
Trafo neden bu kadar kritik?
Trafo, tesisinizin elektriği aldığı tek nokta. Trafo gittiğinde:
- Elektrik tamamen kesilir.
- Yedek trafonuz yoksa yedek hat değiştirme süresi: 1–4 hafta.
- Yangın olursa bina sigortası, yangın hasarı, çevredeki ekipman dahil tüm zincir devreye girer.
Bir yağ trafosunun yanması = ortalama 3–5 milyon TL doğrudan zarar + üretim duruşu.
Bakımsız trafonun arıza yapacağı an, hat üzerinde en yüksek yükün olduğu, en sıcak yaz günündedir. Murphy yasası: arıza en kötü anı bekler.
Trafo tipleri ve bakım farkı
Yağlı tip trafo
Sargı + nüve yalıtım yağında (mineral veya sentetik) yüzer. Soğutma ve yalıtım yağ tarafından sağlanır.
- En yaygın tip
- Yağ izolasyonu yaşlanır → DGA + dielektrik testi gerekli
- Yağ kaçağı, su muhtevası, gaz çözünmesi izlenir
Kuru tip (epoksi reçineli) trafo
Sargılar epoksi/reçine içine gömülüdür, yağsız. Hava ile soğur.
- Yağ kaçağı riski yok → bina içine konabilir
- Periyodik temizlik + bağlantı sıkma + termal kontrol odaklı bakım
- Yaşlanma görsel değil, internal parsial deşarj izlenmeli
Yağ trafosunda yıllık bakım kapsamı
1. Termal kamera ölçümü (yılda 1–2 kez)
Trafo dışı tank yüzeyi, soğutucu radyatörler, OG/AG bağlantı kontakları, açma kapama buşingleri. Anormal sıcak nokta = aşırı yük, gevşek bağlantı, iç noktasal kısa devre sinyali.
2. Yağ seviyesi ve görsel kontrol
- Tank dışı kaçak izi
- Konservatör (genleşme tankı) seviyesi
- Susturucu/silikajel rengi (normalde mavi, doygunluğa gelirse pembe — değiştirilir)
- Tahliye vanası, valfler
3. Buchholz rölesi testi
Yağ trafolarında iç arızada gaz oluşumu/yağ kaçışı tespit eden mekanik koruma. Yılda 1 fonksiyon testi yapılır.
4. Sıcaklık göstergesi (termometre) doğrulama
Yağ ve sargı sıcaklık göstergelerinin doğru çalıştığı, alarm/açma kontaklarının fonksiyon testleri.
5. Topraklama bağlantısı sıkma + ölçüm
Trafo tankı topraklamasının düzgün ve etkin olduğu doğrulanır.
6. Yağ izolasyon dayanım testi (yılda 1)
Yöntem: Standart küresel elektrotlu kupada yağ örneği test edilir; iki elektrot arası gerilim artırılarak izolasyon yıkım gerilimi (kV/mm) ölçülür.
Beklenen değer: 35 kV ve üzeri (yeni yağ 50+ kV). 25 kV altı → yağ değişimi/filtrelemesi.
7. DGA — Çözünmüş gaz analizi (önemli trafolarda yılda 1, kritik tesislerde 6 ayda 1)
Yöntem: Yağdan örnek alınıp gaz kromatografisi ile hidrojen, metan, etilen, asetilen, CO, CO₂ miktarları ppm cinsinden ölçülür.
Yorumlama: Belirli gaz oranları belirli iç arıza tiplerini işaret eder:
- H₂ + CH₄ + C₂H₆ artışı → düşük enerjili boşalma, kısmi deşarj
- C₂H₂ + C₂H₄ artışı → ark, yüksek enerjili arıza (çok ciddi!)
- CO + CO₂ artışı → selülöz izolasyonun (kağıt) yaşlanması
DGA, trafonun iç durumunu patlamadan 6–18 ay önceden görmenin en güçlü yoludur. Hiçbir görsel veya elektriksel test bu ön bilgiyi vermez.
8. Su muhtevası
Karl Fischer titrasyonu ile yağdaki su (ppm cinsinden). >35 ppm üzerinde yağ filtreleme veya kurutma gerekir.
9. Asit numarası
Yağın oksidasyon ürünleri. Yüksek asit = yağın korozif hâle gelmesi = sargı yalıtımına zarar.
Kuru tip trafoda yıllık bakım
Yağ olmadığı için kapsam değişir:
- Görsel inceleme — epoksi yüzeyde çatlak, ısı renklenme.
- Temizlik — toz birikimi soğutmayı bozar; basınçlı kuru hava ile temizlenir.
- Termal kamera — yağlı tipte olduğu gibi tüm bağlantı noktaları.
- İzolasyon direnci ölçümü — 1 kV / 5 kV megger.
- Kapasitans ve kayıp açısı (tan δ) ölçümü — daha hassas yöntem; iç yalıtım yaşlanmasını gösterir.
- Sıkma kontrol — TT cıvataları tork değerlerinde mi?
- Sıcaklık sensörleri (PT100) testi.
Trafo yağ değişimi ne zaman gerekir?
Çoğu tesiste tam yağ değişimi nadiren gerekir. Sıra şudur:
- Filtreleme (~1.000–3.000 TL): Yağdaki nem ve katı parçacıkları sıyırır. Yağ ömrü uzar.
- Yağ ekleme/tazeleme (~5.000–15.000 TL/100 L): Eskimiş yağa taze yağ ilave edilir.
- Tam değişim (~50.000–250.000 TL): Yağ kromatografi sonucu reddedilmişse veya iç arıza sonrası.
Karar yağ testi sonucuna göre verilir, "5 yıl olmuş, değiştirelim" diye değil.
Eğilim takibi — tek seferlik değer değil
Trafo bakımının gerçek değeri tek bir ölçüm değil, yıllar arası eğilim çizmektir. DGA ppm değerleri:
- Yıl 1: H₂ = 50 ppm
- Yıl 2: H₂ = 65 ppm
- Yıl 3: H₂ = 240 ppm ← eğilim alarmı
Mutlak değer hâlâ "kabul edilebilir" olsa bile, yıl yıl 3 kat artış çok ciddi bir iç süreç başladığını gösterir. Ölçümlerin disiplinli kayıt altına alınması, ölçümün kendisi kadar önemlidir.
Trafo bakımını ihmal eden tesislerde tipik sonuçlar
- 3–5 yıl sonra yağ izolasyon değerleri sınırın altına düşer; trafo ısınmaya başlar.
- 5–8 yıl sonra iç deşarjlar belirir; trafo "uğultu" yapmaya başlar (anormal gürültü).
- Bir gün yaz öğleden sonrası, ani aşırı yük + bozulmuş izolasyon → patlama veya yangın.
Bu kronoloji çok yaygın. Hemen hemen her büyük trafo arızası, geriye dönüp bakıldığında en az 6 ay öncesinden tespit edilebilir olduğu görülür.
OG işletme sorumluluğu ve trafo bakımı
OG işletme sorumluluğu sözleşmesinin çekirdeği trafo bakımıdır. EMO yetkili işletme sorumlusu olmadan yağ testi sonuçları yasal olarak imzalanamaz. Bu yüzden trafonuzun olduğu her yerde aynı zamanda OG işletme sorumluluğu da olmalıdır.
İlgili hizmet: OG İşletme Sorumluluğu · Saha referansı: Trafo & Jeneratör Montajı · İletişim: Trafo bakım sözleşmesi
Yazar
Grafen Elektrik Mühendislik
